Hittestress verlaagt de voeropname van koeien aanzienlijk, soms met 10 tot 25 procent ten opzichte van normale omstandigheden. Dit heeft directe gevolgen voor de melkproductie, de energiebalans en de algehele gezondheid van het dier. Hoe dat precies werkt, welke voedingsstoffen als eerste uit balans raken en wat je eraan kunt doen, lees je hieronder.
Wat gebeurt er in het lichaam van een koe bij hitte?
Bij hoge temperaturen schakelt het lichaam van een koe automatisch over op een overlevingsstrategie: het vermindert de warmteproductie door minder te eten, verhoogt de ademhalingsfrequentie om warmte kwijt te raken en verplaatst bloed naar de huid voor afkoeling. Dit verstoort vrijwel elk fysiologisch proces, van spijsvertering tot hormoonbalans.
Koeien hebben geen zweetsysteem dat zo efficiënt werkt als dat van mensen. Ze zijn daardoor veel kwetsbaarder voor warmteaccumulatie. Wanneer de omgevingstemperatuur boven de 25 graden Celsius stijgt en de luchtvochtigheid hoog is, spreek je van een kritische drempelwaarde: de zogenaamde Temperature Humidity Index (THI). Boven een THI van 68 beginnen de meeste melkkoeien al tekenen van hittestress te vertonen.
De fysiologische reactie is breed en ingrijpend. De bloedtoevoer naar de darmen neemt af, waardoor de darmwandintegriteit verzwakt. Tegelijkertijd stijgen de concentraties van stresshormonen zoals cortisol, die de immuunfunctie onderdrukken en de stofwisseling ontregelen. Het resultaat is een dier dat minder eet, slechter verteert en meer energie verbruikt aan thermoregulatie.
Hoeveel daalt de voeropname tijdens hittestress?
De voeropname bij koeien daalt tijdens hittestress gemiddeld met 10 tot 25 procent, afhankelijk van de ernst en duur van de hitte. Bij extreme omstandigheden, zoals langdurige hittegolven met hoge luchtvochtigheid, kan dit oplopen tot 30 procent of meer. Dit is een van de meest directe en meetbare gevolgen van hittestress bij melkvee.
Deze daling is geen toeval. Koeien verminderen bewust hun voeropname omdat de vertering van voer warmte genereert, de zogenaamde warmte van fermentatie. Door minder te eten, produceert het lichaam minder interne warmte. Het is een overlevingsmechanisme, maar het heeft een hoge prijs: minder energie-inname leidt direct tot lagere melkproductie, gewichtsverlies en een negatieve energiebalans.
Wat de situatie verder bemoeilijkt, is dat koeien in warme periodes ook anders eten: ze nemen grotere porties in kortere tijd op, vooral ’s nachts wanneer het koeler is. Dit verandert het fermentatiepatroon in de pens en verhoogt het risico op pensacidose. De voeropname daalt dus niet alleen in hoeveelheid, maar ook in de kwaliteit van de spreiding over de dag.
Welke voedingsstoffen raken het snelst uit balans door hittestress?
Tijdens hittestress raken kalium, natrium, magnesium en eiwitten als eerste uit balans. Door overmatig hijgen verliest een koe veel bicarbonaat via de ademhaling, wat de zuur-base balans verstoort. Tegelijkertijd stijgt de behoefte aan elektrolyten terwijl de opname ervan daalt door de verminderde voeropname.
De elektrolytenbalans is bijzonder kwetsbaar. Koeien verliezen via speeksel en zweet grote hoeveelheden kalium en natrium. Dit beïnvloedt niet alleen de vochthuishouding, maar ook de spierfunctie, de penswerking en de melksamenstelling. Een tekort aan kalium leidt bovendien tot verminderde voeropname, wat de vicieuze cirkel verder versterkt.
Ook de eiwitbenutting staat onder druk. Bij hittestress neemt de afbraak van spierweefsel toe omdat het lichaam op zoek gaat naar alternatieve energiebronnen. Tegelijkertijd daalt de efficiëntie waarmee eiwitten in de darm worden opgenomen, mede door de verminderde doorbloeding van het darmepitheel. Het gevolg is een verslechterde stikstofbalans en verlies van lichaamsconditie, zelfs als de rantsoensamenstelling op papier klopt.
Hoe beïnvloedt hittestress de pensfermentatie?
Hittestress verstoort de pensfermentatie op meerdere manieren: het verandert het eetpatroon van de koe, verlaagt de speekselproductie en verschuift de microbioomsamenstelling in de pens. Dit leidt tot een minder stabiel fermentatieproces, een lagere pH en een hoger risico op subklinische pensacidose.
Speeksel speelt een cruciale rol als buffer in de pens. Een koe die rustig herkauwt, produceert grote hoeveelheden speeksel dat de pens-pH stabiliseert. Maar bij hittestress herkauwen koeien minder en eten ze onregelmatiger. De speekselproductie daalt, de buffercapaciteit neemt af en de pens-pH zakt. Dit bevordert de groei van zuurproducerende bacteriën ten koste van de celluloseverterende microben.
Het gevolg is een verschuiving in de verhouding tussen vluchtige vetzuren: meer propionzuur en boterzuur, minder azijnzuur. Dit heeft directe consequenties voor de melkvetproductie, want azijnzuur is de belangrijkste bouwsteen voor melkvet. Melkveehouders merken dit vaak als een daling van het vetgehalte in de melk tijdens warme periodes, een signaal dat de pensfermentatie niet optimaal verloopt.
Wat kunnen veehouders doen om voeropname op peil te houden?
Veehouders kunnen de voeropname tijdens hittestress op peil houden door een combinatie van management, voedingsstrategie en gerichte suppletie. De meest effectieve aanpak richt zich op het verminderen van de hittebelasting, het aanpassen van het voerschema en het ondersteunen van de elektrolyten- en energiebalans.
Praktische managementmaatregelen die direct effect hebben:
- Voer verstrekken in de vroege ochtend en late avond, wanneer de temperatuur het laagst is
- Zorgen voor voldoende schaduw en ventilatie in de stal
- Drinkwatervoorziening optimaliseren: koeien drinken tijdens hittestress aanzienlijk meer
- Voer vers houden door kleinere, frequentere porties aan te bieden
- TMR-mengsels beschermen tegen opwarming en broei
Op voedingsniveau is het verstandig om het rantsoen aan te passen aan de lagere voeropname. Dat betekent een hogere energiedichtheid per kilogram droge stof, met extra aandacht voor de pensfermentatiebalans. Producten die de TMR vers en smakelijk houden kunnen hierbij een praktisch verschil maken door de voeropname te stimuleren en de voederwaarde te bewaren.
Voedingsstrategie in stappen:
- Verhoog de energiedichtheid van het rantsoen door meer bestendig vet of energierijke bijproducten toe te voegen
- Pas de kalium- en natriumniveaus aan om het verlies via ademhaling en zweet te compenseren
- Voeg een effectieve buffer toe aan het rantsoen om de pens-pH te stabiliseren
- Ondersteun de lever- en stofwisselingsfunctie met gerichte suppletie
- Monitor de melksamenstelling regelmatig als vroege indicator van pensverstoringen
Betaïne speelt in dit geheel een bijzondere rol. Als osmolyt en methyldonor beschermt betaïne cellen tegen de effecten van osmotische stress, zoals die optreedt bij hittestress. Het helpt cellen hun vochtbalans te bewaren, ondersteunt de leverfunctie en draagt bij aan een betere benutting van voedingsstoffen, ook wanneer de voeropname tijdelijk daalt.
Hoe Jodoco helpt bij hittestress bij melkvee
Hittestress is een van de meest onderschatte productiviteitsrisico’s in de melkveehouderij. Wij bij Jodoco ontwikkelen op basis van meer dan 25 jaar eigen onderzoek gerichte oplossingen die de koe ondersteunen op het moment dat het er echt toe doet.
Onze aanpak bij hittestress richt zich op meerdere niveaus tegelijk:
- Cellulaire bescherming: Natuurlijke betaïne als osmolyt helpt cellen hun waterbalans te bewaren en vermindert de fysiologische stress van hitte op celniveau
- Energiebalans: Acibet G combineert betaïne met glycerol en organische zuren om de energiebalans te ondersteunen en de leverfunctie te stimuleren
- TMR-kwaliteit: Acibet TMR voorkomt opwarming van het voer, houdt de TMR langer smakelijk en verbetert daarmee de voeropname direct
- Drinkwatertoediening: Via onze drinkwateradditieven kunnen gerichte stoffen worden toegediend op het moment dat de voeropname daalt, want wateropname blijft betrouwbaarder dan voeropname bij stress
- Wetenschappelijke basis: Onze formuleringen zijn ontwikkeld in eigen laboratoria en gevalideerd in samenwerking met nationale en internationale kennisinstellingen
Wil je weten welke aanpak het beste past bij jouw bedrijfssituatie of die van jouw klanten? Neem contact met ons op en we denken graag met je mee over een praktische strategie voor de komende zomerperiode.
